गाउँ सहर

तिहार : बालबालिकाका लागि रमाइलोसँगै सिकाइको अवसर

• शिवराज खड्का
• १३ कार्तिक शुक्रबार, २०८३ | ०९:१३:०० मा प्रकाशित

तिहार नेपालीहरूको दोस्रो ठूलो चाड हो। उज्यालो, फूल, माला, टीका, देउसी–भैलो र मिठा परिकारसँग जोडिएको यो चाड सबैलाई मन पर्छ। तिहार आउनुभन्दा केही दिनअघिदेखि नै घरमा छुट्टै रौनक सुरु हुन्छ। घरआँगन सफा गर्ने, फूलमाला उन्ने, घर सजाउने, मिठा परिकार बनाउने र देउसी–भैलोको तयारी गर्ने कामले सबैलाई व्यस्त बनाउँछ। बालबालिकाका लागि तिहार झन् विशेष हुन्छ। उनीहरूका लागि यो रमाइलो गर्ने समय मात्र होइन, घरपरिवार, समाज, संस्कृति र परम्पराबारे धेरै कुरा सिक्ने अवसर पनि हो।

तिहार पाँच दिनसम्म मनाइन्छ। यसको सुरुवात काग तिहारबाट हुन्छ। यस दिन कागलाई खानेकुरा दिएर पूजा गरिन्छ। कागलाई सन्देशवाहकका रूपमा पनि लिइन्छ। त्यसपछि कुकुर तिहार मनाइन्छ। कुकुरलाई फूलको माला लगाइदिने, टीका लगाउने र मिठा खानेकुरा खुवाउने गरिन्छ। कुकुरलाई मानिसको साथी र घरको रक्षक मानिन्छ। यी दुई दिनले बालबालिकालाई चराचुरुङ्गी तथा पशुपन्छीलाई माया गर्न र उनीहरूप्रति दया देखाउन सिकाउँछन्। मानिसले मात्र होइन, प्रकृतिमा रहेका सबै जीवजन्तुले पनि महत्त्व राख्छन् भन्ने कुरा बुझाउँछन्।

तिहारको तेस्रो दिन लक्ष्मीपूजा मनाइन्छ। यस दिन घर, कोठा, आँगन र वरिपरिको वातावरण सफा गरिन्छ। घरलाई फूलमाला, रंगोली र बत्तीले सजाइन्छ। साँझ दियो बालेर लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घरमा उज्यालो पार्ने र सफा राख्ने चलनले बालबालिकालाई सरसफाइको महत्त्व बुझाउँछ। आफ्नो कोठा र सामान आफैँ मिलाउने, घरको काममा परिवारलाई सहयोग गर्ने बानी पनि यही अवसरबाट विकास गर्न सकिन्छ। यस दिन घरमा सेलरोटी, मिठाईलगायत विभिन्न परिकार बनाइन्छन्। बालबालिकाले भान्सामा सानो सहयोग गर्ने, सेलरोटी बनाउन सिक्ने र परिवारसँगै बसेर काम गर्ने अवसर पाउँछन्।

तिहारको चौथो दिन गोवर्धन पूजा गरिन्छ। यस दिन गाईवस्तु र गोरुको पूजा गर्ने चलन छ। गोरुले खेतबारी जोत्न र खेतीपातीमा सहयोग गर्ने भएकाले उनीहरूको सम्मान गरिन्छ। यसले बालबालिकालाई पशुहरूको महत्त्व बुझाउनुका साथै किसानको मेहनत र कृषिको महत्त्वबारे पनि सिकाउँछ। यही दिन धेरै नेवार समुदायमा म्हः पूजा पनि मनाइन्छ। म्हः पूजाले आफ्नो शरीर र जीवनको महत्त्व बुझाउने परम्परा बोकेको छ।

पाँचौँ दिन भाइटीका मनाइन्छ। यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका र माला लगाइदिएर सुख, शान्ति र दीर्घायुको कामना गर्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई माया र उपहार दिन्छन्। यो दिनले परिवारभित्रको माया, विश्वास र सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउँछ। बालबालिकाले एकअर्कालाई सम्मान गर्ने, माया गर्ने र दुःखसुखमा साथ दिनुपर्छ भन्ने कुरा सिक्छन्।

तिहारको अर्को आकर्षण देउसी–भैलो हो। गाउँघरदेखि सहरसम्म बालबालिका, युवा र विभिन्न समूह देउसी–भैलो खेल्न निस्कन्छन्। तर देउसी–भैलो खेल्नु भनेको घरघरमा गएर गीत गाउने र पैसा संकलन गर्ने काम मात्र होइन। त्यसका लागि पहिले नै योजना बनाउनुपर्छ। कसले भट्याउने, कसले गीत गाउने, कसले मादल वा अन्य बाजा बजाउने र कसरी समूह मिलाएर जाने भन्ने कुरा साथीहरूबीच छलफल हुन्छ। यसबाट बालबालिकाले योजना बनाउन, जिम्मेवारी बाँड्न, समूहमा मिलेर काम गर्न र आफ्नो प्रतिभा देखाउन सिक्छन्।

देउसी–भैलोबाट संकलन भएको पैसाको उपयोग कसरी गर्ने भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। साथीहरू मिलेर पैसा जम्मा गर्ने, हिसाब राख्ने र सबैको सहमतिमा खर्च गर्ने अभ्यासले उनीहरूलाई आर्थिक व्यवहारबारे सामान्य ज्ञान दिन्छ। यसले पैसा कमाउनु मात्र ठूलो कुरा होइन, त्यसको सही उपयोग गर्न जान्नु पनि महत्त्वपूर्ण हो भन्ने सिकाउँछ।

तिहारको समयमा परिवारका सदस्य र आफन्तहरू एकै ठाउँमा भेला हुने अवसर मिल्छ। बालबालिकाले हजुरबा–हजुरआमा, काका–काकी, मामा–माइजू र अन्य आफन्तसँग समय बिताउन पाउँछन्। उनीहरूका कुरा सुन्ने, पुराना अनुभव जान्ने र आफ्ना कुरा सुनाउने मौका मिल्छ। यसबाट बालबालिकामा परिवारप्रतिको अपनत्व र ठूलालाई आदर गर्ने बानी विकास हुन्छ। चाडपर्वले मानिसलाई नजिक ल्याउने र आपसी सम्बन्ध बलियो बनाउने काम गर्छ भन्ने कुरा उनीहरूले व्यवहारबाटै बुझ्छन्।

अहिले धेरै बालबालिका मोबाइल, भिडियो गेम र सामाजिक सञ्जालमा बढी समय बिताउने गर्छन्। प्रविधिको प्रयोग आवश्यक भए पनि त्यसैमा मात्र व्यस्त हुँदा परिवार र साथीहरूसँग प्रत्यक्ष घुलमिल हुने अवसर कम हुन सक्छ। तिहारमा घर सफा गर्ने, फूलमाला उन्ने, सेलरोटी बनाउने, पूजा गर्ने र देउसी–भैलो खेल्ने जस्ता काममा सहभागी हुँदा उनीहरूले किताबमा पढेर मात्र नभई व्यवहारबाट पनि सिक्न पाउँछन्। यस्ता गतिविधिले उनीहरूको आत्मविश्वास, सिर्जनशीलता र सामाजिक व्यवहार विकास गर्न सहयोग गर्छन्।

तिहारलाई केवल धार्मिक र सांस्कृतिक चाडका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। यसमा सामाजिक, सांस्कृतिक र जीवनोपयोगी धेरै सन्देश लुकेका छन्। अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ जाने सन्देश, परिवार र समाजमा मेलमिलाप कायम गर्ने भावना, पशुपन्छीप्रतिको प्रेम, धनको महत्त्व र आफ्नो ज्ञान तथा क्षमताको सम्मानजस्ता कुरा यस चाडसँग जोडिएका छन्। लक्ष्मीपूजाले धनको महत्त्व सम्झाउँछ भने देउसी–भैलोले कला, संस्कृति र सामूहिक प्रयासको महत्त्व देखाउँछ।

तर चाडपर्व मनाउँदा केही कुरामा ध्यान दिनु पनि आवश्यक छ। रमाइलोका नाममा अनावश्यक खर्च गर्ने, जथाभावी फोहोर गर्ने र पटाका पड्काएर वातावरण तथा अरूलाई असर पुर्‍याउने काम गर्नु हुँदैन। चाडपर्वलाई सभ्य, सुरक्षित र वातावरणमैत्री तरिकाले मनाउनुपर्छ भन्ने कुरा पनि बालबालिकालाई सिकाउन जरुरी छ।

अन्त्यमा, तिहार बालबालिकाका लागि रमाइलो गर्ने अवसर मात्र होइन, जीवनका धेरै कुरा सिक्ने खुला पाठशाला पनि हो। यसले उनीहरूलाई माया, सहयोग, अनुशासन, सरसफाइ, जिम्मेवारी, आर्थिक व्यवहार, सामाजिक सम्बन्ध र संस्कृतिको महत्त्व बुझाउँछ। त्यसैले बालबालिकालाई तिहारका गतिविधिबाट टाढा राख्नुको सट्टा उनीहरूलाई सकेसम्म सहभागी गराउनुपर्छ। किनकि बालबालिकाले धेरै कुरा अरूले भनेको सुनेरभन्दा पनि आफैँ सहभागी भएर र व्यवहारबाट सिक्छन्।