दृष्‍टिकोण

देउवाजी, अब इतिहासको सम्मान गर्नुस्—कांग्रेसलाई बन्धक नबनाउनुस्!

• गाउँ सहर डेस्क
• ७ कार्तिक शनिबार, २०८३ | १९:५०:०० मा प्रकाशित

नेतृत्व हस्तान्तरण कमजोरी होइन, राजनीतिक परिपक्वता हो; पार्टीको भविष्यभन्दा आफ्नो पद र प्रतिष्ठा ठूलो ठान्ने प्रवृत्तिले अन्ततः नेताकै विरासत कमजोर बनाउँछ।

नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको एउटा ऐतिहासिक संस्था हो। यो कुनै एक नेताको निजी सम्पत्ति होइन, न त कुनै गुटको स्थायी राजनीतिक विरासत। हजारौँ कार्यकर्ताको त्याग, लाखौँ नागरिकको विश्वास र अनेकौँ पुस्ताको संघर्षले निर्माण भएको पार्टी हो कांग्रेस। त्यसैले यसको नेतृत्वमा परिवर्तन हुनु, नयाँ पुस्ता अगाडि आउनु र पुरानो नेतृत्वले नयाँ पुस्तालाई बाटो छोडिदिनु लोकतान्त्रिक अभ्यासकै स्वाभाविक प्रक्रिया हो।

तर अहिले कांग्रेसमा देखिएको विवादले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—के पार्टीको नेतृत्व परिवर्तन भइसकेपछि पनि पुरानो नेतृत्वकै नाममा अनन्तकालसम्म शक्ति संघर्ष चलिरहनुपर्छ?

विशेष महाधिवेशनबाट नयाँ नेतृत्व चयन भइसकेको र त्यसपछि पार्टीको १५औँ महाधिवेशनको प्रक्रियासमेत अघि बढेर गगन थापा सभापतिमा निर्वाचित भइसकेको अवस्थामा शेरबहादुर देउवाको नाममा समानान्तर राजनीतिक गतिविधि जारी रहनुले कांग्रेसको एकता, संगठन र भविष्यबारे चिन्ता बढाएको छ। देउवा पक्षले विशेष महाधिवेशनको वैधानिकताबारे सर्वोच्च अदालतमा पुनरावलोकनको प्रक्रिया बाँकी रहेको तर्क गर्दै आएको छ। त्यसैले कानुनी प्रश्नको अन्तिम निरूपणलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। तर कानुनी विवादको अस्तित्वलाई आधार बनाएर राजनीतिक निकासको सम्भावना नै बन्द गर्नु पनि बुद्धिमानी हुँदैन।

देउवाजी, राजनीतिमा एउटा समयपछि पदभन्दा प्रतिष्ठा ठूलो हुन्छ

शेरबहादुर देउवा नेपाली राजनीतिको लामो अनुभव बोकेका नेता हुन्। विद्यार्थी राजनीतिदेखि प्रधानमन्त्री र नेपाली कांग्रेसको सभापतिसम्मको यात्रा सामान्य उपलब्धि होइन। उनले अनेकौँ राजनीतिक उतारचढाव सामना गरेका छन्। नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा रहँदा उनले पार्टीलाई सरकारमा पुर्‍याउने, गठबन्धन निर्माण गर्ने र सत्ता सञ्चालन गर्ने अवसर पनि पाए।

तर राजनीतिक जीवनको मूल्याङ्कन केवल कति पटक प्रधानमन्त्री भइयो, कति वर्ष पार्टी सभापति बनियो वा कति जना आफ्ना समर्थकलाई पदमा पुर्‍याइयो भन्ने आधारमा हुँदैन। वास्तविक मूल्याङ्कन त आफूले संस्थालाई कति बलियो बनाएर छोडियो र आफूपछि आउने पुस्ताका लागि कति सहज बाटो निर्माण गरियो भन्ने आधारमा हुन्छ।

नेतृत्वमा रहँदा पार्टीको निर्णय आफ्नो पक्षमा हुँदा मात्रै लोकतन्त्र स्वीकार गर्ने र निर्णय प्रतिकूल भएपछि त्यसलाई अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति कुनै पनि लोकतान्त्रिक संस्थाका लागि स्वस्थकर हुँदैन। देउवाले अहिले आफ्ना समर्थकलाई सम्झाउनुपर्ने पहिलो कुरा यही हो—राजनीतिमा सधैँ आफ्नो पक्षले जित्नुपर्छ भन्ने हुँदैन; कहिलेकाहीँ संस्थाको भविष्यका लागि आफू पछि हट्न जान्नु नै सबैभन्दा ठूलो जित हुन्छ।

राजनीतिक प्रमाणले के भन्छन्?

देउवाको वर्तमान राजनीतिक अवस्थालाई बुझ्न नेपाली कांग्रेसको इतिहासका केही महत्त्वपूर्ण घटनाक्रम स्मरण गर्न आवश्यक छ।

पहिलो प्रमाण : २०५९ सालको पार्टी विभाजन

२०५९ साल असोज १८ गते तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले देउवालाई प्रधानमन्त्रीबाट बर्खास्त गरेका थिए। त्यसपछिको राजनीतिक घटनाक्रममा देउवा मूल नेपाली कांग्रेसबाट अलग भएर नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गर्ने प्रक्रियामा पुगे। पछि २००७ सालको क्रान्तिदेखि लोकतान्त्रिक आन्दोलनको इतिहास बोकेको कांग्रेस पुनः एकीकरणको बाटोमा फर्कियो। २०६४ सालमा नेपाली कांग्रेस र नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) बीच एकीकरण भयो।

यस घटनाले एउटा स्पष्ट पाठ दिन्छ—पार्टीभित्रको शक्ति संघर्षले संगठनलाई विभाजनसम्म पुर्‍याउन सक्छ, तर दीर्घकालीन राजनीतिक आवश्यकताले अन्ततः एकताको बाटो खोज्न बाध्य बनाउँछ। देउवा स्वयं विभाजनको अनुभवबाट गुज्रिएका नेता हुन्। त्यसैले आज फेरि कांग्रेसलाई समानान्तर संगठन र नेतृत्वको दिशामा धकेल्ने जोखिम कति गम्भीर हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्न उनलाई अरूले सम्झाइरहनु नपर्ने हो।

दोस्रो प्रमाण : १४औँ महाधिवेशन र नेतृत्वको आवधिकता

२०७८ मङ्सिरमा सम्पन्न नेपाली कांग्रेसको १४औँ महाधिवेशनबाट देउवा सभापतिमा निर्वाचित भएका थिए। पार्टीको विधानअनुसार महाधिवेशनबाट नेतृत्व चयन हुने व्यवस्था छ। यसको अर्थ सभापति पद कुनै नेताको व्यक्तिगत स्वामित्व होइन; यो पार्टीका प्रतिनिधिबाट प्राप्त जिम्मेवारी हो, जसको निरन्तरता विधान र लोकतान्त्रिक प्रक्रियासँग जोडिएको हुन्छ।

त्यसैले नेतृत्व हस्तान्तरणको प्रश्न उठ्दा त्यसलाई व्यक्तिगत अपमानका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। कुनै नेताले पद छोड्दैमा उसको इतिहास मेटिँदैन। बरु संस्थाको प्रक्रियालाई स्वीकार गरेर अघि बढ्दा उसको राजनीतिक उचाइ थपिन सक्छ।

तेस्रो प्रमाण : विशेष महाधिवेशन र निर्वाचन आयोगको निर्णय

नेपाली कांग्रेसको विधानको धारा १७(२) विशेष महाधिवेशनसँग सम्बन्धित छ। उक्त व्यवस्थाअनुसार ४० प्रतिशत महाधिवेशन प्रतिनिधिले माग गरेमा तीन महिनाभित्र विशेष महाधिवेशन बोलाउनुपर्ने प्रावधान रहेको विषय सार्वजनिक बहसमा आएको थियो। मागअनुसार महाधिवेशन नबोलाइएको भन्दै महामन्त्री गगन थापासहितका नेताहरूले २०८२ पुस २७ देखि ३० गतेसम्म विशेष महाधिवेशन आयोजना गरे।

त्यसबाट नयाँ नेतृत्व चयन भएपछि पार्टीको आधिकारिकतासम्बन्धी विवाद निर्वाचन आयोगसम्म पुग्यो। २०८२ माघ २ गते आयोगले गगन थापा नेतृत्वको पक्षलाई आधिकारिकता दिएको विवरण सार्वजनिक भयो। त्यसपछि देउवा पक्ष सर्वोच्च अदालत पुगेको थियो। २०८३ वैशाख ४ गते सर्वोच्च अदालतले पनि थापा नेतृत्वको पक्षको आधिकारिकतालाई सदर गरेको थियो।

यद्यपि त्यस फैसलामाथि पुनरावलोकनको अनुमति प्राप्त भएपछि देउवा पक्षले कानुनी प्रश्न अझै निरूपण हुन बाँकी रहेको तर्क गर्दै आएको छ। पुनरावलोकनको अनुमति प्राप्त हुनु र पहिलेको फैसला स्वतः बदर हुनु एउटै कुरा होइन। उपलब्ध समाचारअनुसार पुनरावलोकनको अनुमति प्राप्त हुँदा पनि अघिल्लो फैसला कायम थियो। त्यसैले यो विवादलाई पूर्ण रूपमा कानुनी निष्कर्षमा पुगिसकेको विषयका रूपमा चित्रण गर्नु उचित हुँदैन।

यहाँ मूल प्रश्न यति हो—कानुनी उपचार खोज्ने अधिकार देउवा पक्षलाई छ, तर राजनीतिक नेतृत्वको जिम्मेवारी भने अदालतको प्रक्रियासँगै पार्टीलाई थप क्षति हुन नदिने पनि हो। अदालतमा मुद्दा चलिरहँदा संवाद, सहमति र संगठनात्मक क्षति न्यूनीकरणका प्रयास किन सँगसँगै अघि बढ्न सक्दैनन्?

चौथो प्रमाण : समानान्तर महाधिवेशनको अभ्यास

२०८३ असोजमा कांग्रेसभित्र दुईवटा महाधिवेशनको तयारी र समानान्तर संगठनात्मक गतिविधि देखिए। गगन थापा नेतृत्वको पक्षले असोज १८ देखि २२ गतेसम्म १५औँ महाधिवेशन आयोजना गर्ने प्रक्रिया अघि बढायो भने देउवा पक्षले मङ्सिर २१ देखि २३ गतेसम्म छुट्टै महाधिवेशन गर्ने कार्यतालिका सार्वजनिक गरेको थियो।

यसले कांग्रेसभित्रको विवादलाई सामान्य असहमतिको सीमाबाट बाहिर निकालेर संगठनात्मक संकटको अवस्थामा पुर्‍याएको छ। एउटै पार्टीका नाममा फरक नेतृत्व, फरक कार्यालय र फरक महाधिवेशनका गतिविधि चल्नु कार्यकर्ता र शुभेच्छुकका लागि अन्योलको विषय हो। यस्तो परिस्थितिले पार्टीको राजनीतिक सन्देश, संगठनात्मक एकता र जनविश्वासमा असर पार्न सक्छ।

अहिलेको आवश्यकतालाई बुझ्न देउवाजीले एउटा प्रश्न आफैँलाई सोध्नुपर्छ—आफ्नो नेतृत्वको दाबी स्थापित गर्ने प्रयासले कांग्रेसलाई बलियो बनाइरहेको छ कि पार्टीलाई थप कमजोर बनाइरहेको छ?

देउवाजीलाई उचाल्नेहरू सबै हितैषी नहुन सक्छन्

राजनीतिमा नेताको वरिपरि सधैँ प्रशंसक हुन्छन्। नेताको निर्णयमा समर्थन जनाउने, उनको राजनीतिक प्रभावको उपयोग गर्न चाहने र आफ्ना व्यक्तिगत स्वार्थलाई नेताको प्रतिष्ठासँग जोड्ने मानिस पनि हुन्छन्। तर वास्तविक हितैषीको पहिचान नेताले चाहेको कुरा सुनाउनेमा होइन, आवश्यक परेको बेला अप्रिय सत्य बताउने साहसमा हुन्छ।

देउवालाई अहिले पनि सभापतिको कुर्सी, पुरानो शक्ति संरचना र विगतको राजनीतिक हैसियतको सपना देखाएर उचाल्नेहरूले एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ—नेताको राजनीतिक भविष्यलाई सम्मान गर्ने नाममा उनलाई निरन्तर विवादको केन्द्रमा राख्नु वास्तविक सहयोग होइन।

यदि कुनै नेताले पार्टीको नेतृत्व छोडिसकेपछि पनि उनका वरिपरिका मानिसहरूले उनलाई पुनः शक्ति संघर्षमा फर्काउन खोज्छन् भने उनले ती मानिसको उद्देश्यबारे गम्भीर समीक्षा गर्नुपर्छ। उनीहरू साँच्चै देउवाको प्रतिष्ठा जोगाउन चाहन्छन् कि आफ्नो राजनीतिक भविष्य सुरक्षित गर्न उनको नाम उपयोग गरिरहेका छन्?

देउवाले आफ्नो राजनीतिक अनुभवका आधारमा यस्ता प्रश्नको जवाफ खोज्न सक्नुपर्छ। पार्टीमा नयाँ नेतृत्व आइसकेपछि पुरानो नेतृत्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भूमिका नयाँ नेतृत्वलाई असफल बनाउने प्रयास गर्नु होइन, आवश्यक परे रचनात्मक सुझाव दिएर पार्टीलाई सफल बनाउन सहयोग गर्नु हो।

नेतालाई उचाल्ने भीड र नेताको इतिहास जोगाउने सल्लाहकार एउटै हुँदैनन्। यो भिन्नता बुझ्नु अहिले देउवाका लागि विशेष महत्त्वको विषय हो।

गगन थापालाई चुनौती दिनु गलत होइन, तर चुनौतीको विधि महत्त्वपूर्ण हुन्छ

लोकतन्त्रमा नयाँ नेतृत्वको आलोचना गर्न पाइन्छ। गगन थापा सभापति बने भन्दैमा उनका निर्णय स्वतः सही हुन्छन् भन्ने होइन। उनको नेतृत्वले संगठन सुधार्न, गुटबन्दी अन्त्य गर्न, युवालाई अवसर दिन, भ्रष्टाचारविरुद्ध स्पष्ट नीति लिन र जनताको विश्वास जित्न सकेन भने प्रश्न उठाउनुपर्छ।

तर आलोचना र अवरोधबीच ठूलो भिन्नता छ। नयाँ नेतृत्वको कामको मूल्याङ्कन गर्नु लोकतान्त्रिक अधिकार हो; तर पार्टीको हरेक निर्णयलाई व्यक्तिगत शक्ति संघर्षको चस्माबाट हेर्नु संस्थागत संस्कृतिका लागि हानिकारक हुन्छ।

देउवाले गगन थापालाई प्रतिद्वन्द्वीका रूपमा मात्रै हेर्नुभन्दा पार्टीको नयाँ नेतृत्वका रूपमा हेर्न सक्नुपर्छ। थापाको सफलताले देउवाको इतिहास मेटिँदैन। त्यस्तै, थापाको असफलताले देउवाको नेतृत्वकाल स्वतः सफल साबित हुँदैन। दुवैको मूल्याङ्कन आआफ्नो काम, निर्णय र परिणामका आधारमा हुनुपर्छ।

कांग्रेसलाई आज आवश्यक भएको कुरा पुरानो र नयाँ पुस्ताबीचको स्थायी युद्ध होइन, अनुभव र ऊर्जाबीचको सहकार्य हो। देउवाको अनुभव र नयाँ नेतृत्वको सुधारको आकाङ्क्षा एकअर्काका पूरक बन्न सके कांग्रेसका लागि अवसर सिर्जना हुन सक्छ।

अब देउवाले के गर्नुपर्छ?

देउवाजीका लागि अहिले पनि सम्मानजनक राजनीतिक भूमिका निर्वाह गर्ने अवसर छ। त्यसका लागि केही स्पष्ट कदम आवश्यक छन्।

१. कानुनी लडाइँलाई राजनीतिक प्रतिशोध नबनाउनुहोस्

आफ्नो पक्षलाई अन्याय भएको लाग्छ भने अदालतबाट उपचार खोज्नुहोस्। तर कानुनी प्रक्रियाको सम्मान गर्दै पार्टीभित्र संवाद र सहकार्यको ढोका खुला राख्नुहोस्। अदालतको अन्तिम निर्णय जे आउँछ, त्यसको सम्मान गर्ने सार्वजनिक प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुहोस्।

२. समानान्तर शक्ति संघर्षलाई रोक्ने पहल गर्नुहोस्

आफ्नो वरिपरिका नेताहरूलाई पार्टी विभाजनको जोखिम बढाउने गतिविधिबाट टाढा रहन आग्रह गर्नुहोस्। पार्टीको आधिकारिकता र नेतृत्वबारेको विवाद समाधान गर्न कानुनी प्रक्रिया तथा सहमतिका सम्भावनालाई सँगसँगै अघि बढाउन पहल गर्नुहोस्।

३. नयाँ नेतृत्वलाई काम गर्ने अवसर दिनुहोस्

गगन थापाले नेतृत्व सम्हालेपछि उनले के गर्छन्, पार्टीलाई कसरी चलाउँछन् र जनतासामु गरेका प्रतिबद्धता कसरी पूरा गर्छन् भन्ने कुरा समयले देखाउनेछ। उनको काममा रचनात्मक आलोचना गर्नुहोस्, तर परिणाम आउनुअघि नै असफलताको कामना गर्ने राजनीतिक वातावरण नबनाउनुहोस्।

४. आफ्नो राजनीतिक अनुभवलाई पार्टीको सम्पत्ति बनाउनुहोस्

देउवाले अब प्रत्येक विवादको केन्द्रमा रहनुभन्दा पार्टीलाई आवश्यक पर्दा सल्लाह दिने, वरिष्ठ नेताहरूबीच संवाद गराउने र संगठनात्मक एकताका लागि पुलको भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्। यस्तो भूमिका कमजोर नेताको होइन, आफ्नो स्थान र इतिहासबारे स्पष्ट भएको नेताको परिचय हो।

५. कार्यकर्ताको भविष्यलाई प्राथमिकता दिनुहोस्

पार्टीभित्रका विवादको सबैभन्दा ठूलो मूल्य सामान्य कार्यकर्ताले चुकाउँछन्। उनीहरू संगठनमा समय दिन्छन्, जनतासँग सम्बन्ध बनाउँछन्, चुनावमा मेहनत गर्छन् र नेताका निर्णयको प्रतिरक्षा गर्छन्। तर नेतृत्वको विवाद चर्किँदा उनीहरू अन्योलमा पर्छन्। देउवाले आफ्ना समर्थकलाई व्यक्तिगत निष्ठाभन्दा पार्टीको संस्थागत हितलाई प्राथमिकता दिन प्रेरित गर्नुपर्छ।

६. पदभन्दा माथि उठेर राजनीतिक विरासत निर्माण गर्नुहोस्

कुनै पनि नेताले आफ्नो उत्तराधिकारीलाई सहज वातावरणमा काम गर्न सहयोग गर्नु, असहमतिलाई मर्यादित ढङ्गले राख्नु र संस्थालाई व्यक्तिभन्दा माथि राख्नु नै वास्तविक विरासत हो। देउवाले आज लिने निर्णयले उनलाई भोलि कसरी सम्झिने भन्ने कुरामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।

अन्त्यमा : देउवाजी, अब कांग्रेसलाई आफ्नो विगत होइन, भविष्यतिर हेर्न दिनुहोस्

शेरबहादुर देउवा नेपाली कांग्रेसको इतिहासबाट मेटाउन सकिने नाम होइन। उनको राजनीतिक यात्रामा सफलता छन्, विवाद छन्, उपलब्धि छन् र आलोचनाका विषय पनि छन्। उनको मूल्याङ्कन इतिहासले गर्नेछ। तर इतिहासमा आफ्नो स्थान सुरक्षित राख्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय विगतको पद पुनः प्राप्त गर्न निरन्तर संघर्ष गर्नु होइन; आफूले नेतृत्व गरेको संस्थालाई आफ्नो अनुपस्थितिमा पनि अघि बढ्न सक्ने बनाउनु हो।

विशेष महाधिवेशनबाट सुरु भएको नेतृत्व परिवर्तनको प्रक्रियापछि कांग्रेस नयाँ राजनीतिक चरणमा प्रवेश गरेको छ। गगन थापा नेतृत्वको सफलताको अन्तिम मूल्याङ्कन पनि उनको काम र परिणामका आधारमा हुनेछ। त्यसैले पुरानो नेतृत्वको राजनीतिक अनुभव र नयाँ नेतृत्वको कार्यक्षमताबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ, व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको लडाइँ होइन।

देउवाजी, तपाईंले आफ्नो राजनीतिक जीवनमा धेरै संघर्ष गर्नुभयो। अब तपाईंका सामु अर्को अवसर छ—पार्टीको नेतृत्वमा पुनः फर्किने संघर्षभन्दा पार्टीलाई एकताबद्ध राख्ने प्रयासबाट आफ्नो इतिहासलाई थप सम्मानित बनाउने अवसर।

आफ्ना वरिपरिका मानिसले तपाईंलाई के भन्दैछन् भन्नेभन्दा पनि नेपाली कांग्रेसको भविष्यले तपाईंबाट के अपेक्षा गरिरहेको छ भन्ने कुरा सुन्नुहोस्। राजनीतिक जीवनको उत्तरार्द्धमा पदको दाबीभन्दा संस्थाको हितलाई प्राथमिकता दिन सक्नुभयो भने त्यो तपाईंको ठूलो योगदान हुनेछ।

कांग्रेस तपाईंको इतिहास हो, तर कांग्रेसको भविष्य कुनै एक व्यक्तिको स्वामित्वमा छैन

अब पार्टीलाई विवादको चक्रबाट निकालेर जनताको मुद्दा, सुशासन, रोजगारी, आर्थिक विकास र लोकतान्त्रिक संस्थाको सुदृढीकरणतर्फ केन्द्रित हुन दिनुहोस्। नयाँ नेतृत्वलाई काम गर्न दिनुहोस्, आवश्यक परे सल्लाह दिनुहोस्, गल्ती गरे प्रश्न उठाउनुहोस्—तर कांग्रेसलाई विगतको शक्ति संघर्षमा कैद नराख्नुहोस्।

किनकि अन्ततः इतिहासमा ठूलो नेता त्यो होइन, जो पद छोड्न तयार हुँदैन; ठूलो नेता त्यो हो, जसले आफूपछि पनि संस्था बलियो रहोस् भनेर समयमै उचित निर्णय लिन सक्छ।

देउवाजी, अब कांग्रेसलाई बन्धक बनाउने होइन, कांग्रेसको अभिभावक बन्ने समय हो।