प्रेरणा

आशाको उज्यालो : हजारौँ विशेष बालबालिकाको जीवन बदल्दै आइना वार्का न्यौपाने

• गाउँ सहर संवाददाता
• ३१ जेठ आइतबार, २०८३ | १८:३२:०० मा प्रकाशित

समाज परिवर्तनका कथाहरू सधैं ठूलो स्रोत, सरकारी योजना वा शक्तिशाली संरचनाबाट मात्र सुरु हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ एउटा व्यक्तिले देखेको पीडा, त्यसलाई बदल्ने दृढ अठोट र निरन्तरको समर्पणले हजारौँ जीवनमा आशाको नयाँ किरण छर्छ। विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाले भोग्नुपरेको उपेक्षा, विभेद र अवसरको अभावलाई आफ्नै जिम्मेवारी ठानेर परिवर्तनको अभियान थालेकी एक यस्तै व्यक्तित्व हुन्– आइना वार्का न्यौपाने।

आज उनको नेतृत्व र संरक्षणमा सञ्चालित सि आशा फाउण्डेसन (Si Asha Foundation)  तथा त्यसअन्तर्गतका आशा विशेष विद्यालय तथा पुनर्स्थापना केन्द्रहरू नेपालमा समावेशी शिक्षाको सफल र उदाहरणीय मोडेलका रूपमा स्थापित भएका छन्। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, यही प्रयासको जगमा निर्माण भएको “आशा मोडेल” ले सन् २०२६ मा Inclusive Society Award for Innovation and Social Impact प्राप्त गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै नेपालको पहिचान स्थापित गरेको छ।

पीडाबाट जन्मिएको परिवर्तनको अभियान

करिब चौध वर्षअघि विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाले समाजमा भोग्नुपरेको बहिष्करण, विद्यालयमा पहुँचको कमी र परिवारले झेल्नुपरेको कठिनाइलाई नजिकबाट देखेपछि आइना वार्का न्यौपानेले एउटा प्रश्न उठाइन् “के यी बालबालिकाले पनि गुणस्तरीय शिक्षा, उपचार र सम्मानित जीवनको अवसर पाउन सक्दैनन्?”

त्यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा उनले हेटौंडामा आशा विशेष विद्यालय तथा पुनर्स्थापना केन्द्र स्थापना गरिन्, जुन त्यस क्षेत्रको पहिलो विशेष शिक्षा विद्यालय थियो। विदेश, विशेषगरी युरोपमा अध्ययन र अनुभवका क्रममा सिकेका समावेशी शिक्षा र पुनर्स्थापनाका अभ्यासलाई नेपाली परिवेशअनुसार ढालेर लागू गर्ने उनको प्रयासले विस्तारै एउटा नवीन अवधारणाको रूप लियो, जसलाई आज “आशा मोडेल” भनेर चिनिन्छ।

के हो ‘आशा मोडेल’?

सामान्य अर्थमा हेर्दा यो एउटा विद्यालय मात्र होइन, बरु विशेष आवश्यकता भएका बालबालिका र उनीहरूको परिवारको समग्र जीवनलाई केन्द्रमा राखेर निर्माण गरिएको एकीकृत सेवा प्रणाली हो।

यस मोडेलले विशेष शिक्षालाई फिजियोथेरापी, स्वास्थ्य सेवा, पुनर्स्थापना, मनोसामाजिक परामर्श, पारिवारिक सहयोग, आवासीय हेरचाह, व्यावसायिक तालिम र जीवनोपयोगी सीप विकाससँग जोडेको छ। अर्थात्, बालबालिकाको सिकाइ मात्र होइन, उनीहरूको स्वास्थ्य, आत्मविश्वास, सामाजिक सहभागिता र भविष्यको जीविकोपार्जनलाई समेत एउटै प्रणालीभित्र समेटिएको छ।

यस मोडेलको मूल विश्वास सरल तर शक्तिशाली छ—हरेक बालबालिकामा क्षमता हुन्छ, आवश्यक छ त केवल त्यसलाई पहिचान गर्ने र विकास गर्ने वातावरण।

तीन सहरबाट सातै प्रदेशसम्मको सपना

हाल सि आशा फाउण्डेसनअन्तर्गत हेटौंडा, ललितपुर र बर्दिबासमा आशा विशेष विद्यालय तथा पुनर्स्थापना केन्द्र सञ्चालनमा छन्। यी केन्द्रहरूले बौद्धिक अपाङ्गता, अटिजम, डाउन सिन्ड्रोम, सेरेब्रल पाल्सी तथा बहुअपाङ्गता भएका बालबालिका र युवाहरूलाई सेवा प्रदान गरिरहेका छन्।

बाल्यकालदेखि नै व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार शिक्षा र थेरापी उपलब्ध गराइन्छ। उमेर बढ्दै जाँदा विद्यार्थीहरूलाई व्यावसायिक तालिम, हस्तकला, सीपमूलक कार्यशाला तथा रोजगारी उन्मुख कार्यक्रममार्फत आत्मनिर्भर जीवनतर्फ उन्मुख गराइन्छ। यसले विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकालाई केवल संरक्षणको घेरामा सीमित नराखी उनीहरूलाई समाजका सक्रिय र उत्पादक सदस्यका रूपमा स्थापित गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

तर आइना वार्का न्यौपानेको सपना तीन सहरमा मात्र सीमित छैन। उनको दीर्घकालीन लक्ष्य नेपालका सातै प्रदेशमा आशा विशेष विद्यालय स्थापना गरी देशभरका विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकालाई गुणस्तरीय सेवा उपलब्ध गराउनु हो।

अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपाली अभियानको सम्मान

सामाजिक परिवर्तनका लागि गरिएको कामको मूल्याङ्कन सिमानाभित्र मात्र सीमित हुँदैन। पछिल्ला वर्षहरूमा आशा मोडेलले प्राप्त गरेको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताले पनि यही पुष्टि गरेको छ। सन् २०२६ मा “Inclusive Society Award for Innovation and Social Impact” प्राप्त गर्नु केवल एउटा संस्थाको उपलब्धि होइन, नेपालमा समावेशी शिक्षाको क्षेत्रमा भइरहेको नवीन अभ्यासको अन्तर्राष्ट्रिय स्वीकारोक्ति हो। यस पुरस्कारले शिक्षा, पुनर्स्थापना र सामाजिक प्रभावलाई एकीकृत गर्दै दीर्घकालीन परिवर्तन ल्याउने आशा मोडेलको प्रभावकारितालाई विश्वसामु प्रस्तुत गरेको छ।

त्यसैगरी, Premios TELVA Solidaridad 2026 अन्तर्गत तेस्रो अन्तर्राष्ट्रिय पुरस्कार प्राप्त हुनु पनि न्यौपाने र उनको टोलीको अथक समर्पणको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। यी सम्मानहरूले नेपाली समाजबाट सुरु भएको एउटा सानो अभियान विश्व समुदायका लागि पनि अनुकरणीय बन्न सक्छ भन्ने सन्देश दिएका छन्।

‘आशा विद्यालयकी आमा’

आशा विशेष विद्यालयसँग जोडिएका अभिभावक, शिक्षक र विद्यार्थीहरूले न्यौपानेलाई प्रायः “आशा विद्यालयकी आमा” भनेर सम्बोधन गर्छन्। यो केवल सम्मानसूचक शब्द होइन, बरु उनले हजारौँ परिवारसँग बनाएको भावनात्मक सम्बन्धको अभिव्यक्ति हो।

विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाका अभिभावकले प्रायः एक्लोपन, सामाजिक दबाब र भविष्यको चिन्ता झेल्नुपर्छ। आशा मोडेलले बालबालिकालाई मात्र होइन, परिवारलाई पनि साथ दिने प्रणाली विकास गरेको छ। अभिभावक परामर्श, पारिवारिक सहयोग र सामुदायिक सचेतना कार्यक्रममार्फत उनीहरूलाई सशक्त बनाउने प्रयास गरिएको छ।

दक्ष जनशक्ति र गुणस्तरीय सेवा

हाल आशा विशेष विद्यालय तथा पुनर्स्थापना केन्द्रहरूमा ६५ भन्दा बढी दक्ष जनशक्ति कार्यरत छन्। विशेष शिक्षा शिक्षक, फिजियोथेरापिस्ट, थेरापिस्ट, स्वास्थ्यकर्मी र पुनर्स्थापना विज्ञहरूको संयुक्त टोलीले बालबालिकाको आवश्यकताअनुसार सेवा प्रदान गरिरहेको छ।

यीमध्ये धेरैले अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालय र संस्थासँगको सहकार्यमा उच्चस्तरीय तालिम प्राप्त गरेका छन्। यसले आशा मोडेललाई केवल भावनामा आधारित सामाजिक अभियान नभई अनुसन्धान, व्यावसायिक दक्षता र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्याससँग जोडिएको गुणस्तरीय प्रणालीका रूपमा विकास गर्न सहयोग पुर्‍याएको छ।

समावेशी समाजतर्फको यात्रा

नेपालमा समावेशी शिक्षाबारे बहस र नीति निर्माण भइरहे पनि व्यवहारमा अझै धेरै चुनौती छन्। विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकालाई विद्यालयसम्म पुर्‍याउने, गुणस्तरीय शिक्षक र थेरापी सेवा उपलब्ध गराउने, सामाजिक विभेद अन्त्य गर्ने र रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने कार्य अझै अपूर्ण छन्।

यही सन्दर्भमा आशा मोडेलले एउटा वैकल्पिक र व्यवहारिक उदाहरण प्रस्तुत गरेको छ। यसले देखाएको छ कि सही सोच, समर्पित नेतृत्व र समुदायको सहकार्य भएमा विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाले पनि सम्मानपूर्वक सिक्न, आफ्नो क्षमता विकास गर्न र आत्मनिर्भर जीवन बिताउन सक्छन्।

आशाको अर्को नाम

न्यौपानेको यात्रा कुनै व्यक्तिगत सफलताको कथा मात्र होइन। यो ती हजारौँ बालबालिका र परिवारको कथा हो, जसले समाजबाट उपेक्षा होइन, अवसर पाउनुपर्छ भन्ने विश्वास बोकेका छन्। यो समावेशी शिक्षा, सामाजिक न्याय र मानवीय संवेदनाको साझा अभियान हो।

आज “आशा” केवल एउटा विद्यालय वा संस्था रहेन। यो एउटा विचार बनेको छ-हरेक बालबालिकालाई समान अवसर, सम्मान र उज्ज्वल भविष्यको अधिकार छ। र, यही विचारलाई कर्ममार्फत जीवन्त बनाउँदै न्यौपाने र उनको टोलीले समावेशी नेपालको उज्यालो भविष्य निर्माणतर्फ आफ्नो यात्रा निरन्तर अघि बढाइरहेका छन्। नेपाललाई अझ समावेशी, न्यायपूर्ण र मानवकेन्द्रित समाज बनाउने यो अभियानले अझ धेरै हात, साथ र विश्वास पाउने अपेक्षा सबैले गर्न सक्छन्।